Ursa Major Геолож

   
Нүүдэлчин малчидтай уулзах

Та таван хошуу малын* оронд нүүдэлчин малчдын амьдралтай танилцаарай. Хэсэг амарч, шагай тоглон, гал дээр чанасан цайнаас нэг аягыг эсвэл хөхүүрт исгэсэн айраг уух зуураа монголчуудын зочломтгой занг мэдрээрэй. Халуун хүйтнээс хамгийн сайн тусгаарлагч гэдгээрээ дэлхийд алдартай эсгий хийх аргыг, Монголын хүйтэн өвөлд зохицсон ямааны богино, дулаан, үнэт ноолуур самнах зэрэг уламжлал, ур ухаантай нь танилцаарай.

Хүсэж байвал та мал сүрэг хотолсон цагаар ноос авах, мал саахад нь тусалж болно. Монгол морьтон эрсийн түргэн шаламгайг сэтгэл хангалуун бахдан хараарай. Таныг хүсвэл тэд гаргууд сайн эзэмшсэн урлаг болох морь уургалах үзүүлбэрийг* үзүүлэх болно.

Гэр барьж үзмээр санагдаж байгаа хүмүүс байвал тэднээс яаж барьдгийг нь харангаа зааж өгөхийг гуйгаарай. Мөн хоол хийх дуртай, хоол сайн хийдэг хүмүүс цэвэр монгол хоол (хуушуур, бууз, боорцог) хийж, амсалгүйгээр бүү яваарай.

ТАЙЛБАР/
* хонь, ямаа, морь, тэмээ, үхэр (үнээ, сарлаг – V-р зуун. үхэр сарлагийн эрлийз хайнаг)
* унь


Хархорин, Хотын музей

Чингис хаан 1220 онд анх байгуулж, түүний хүү Өгөөдэй (1229-1241) хааны бүтээн бариулсан эртний нийслэл Хархорин хот одоогийн нийслэл Улаанбаатар хотоос 370 км газар оршдог. Монгол улсад Францын хааны элчээр (1253-1255 он) ирсэн Гийум де Рубрукийн “Монголын эзэнт гүрэнд зорчсон нь” аян замын тэмдэглэлд торгоны зам дээр байх нийслэл Хархоринд тухайн үедээ бурхны шашны олон хийдээс гадна христийн шашны хоёр, ислам шашны нэг сүм байсныг дурдсан байдаг.

Чингис хааны ач хүү Хубилай хааны үед (1259-1294) шинэ нийслэлийг одоогийн Бээжин буюу тэр үеийн Ханбалик руу шилжүүлэх хүртэл дөч гаруй жилийн турш Хархорин нь Монгол улсын улс төр, эдийн засаг, соёлын төв байлаа. Баригдсанаасаа хойш хоёр зуун жил арай хүрэлгүй оршин тогтноод 1388 онд сүйтгэгдсэн юм. Түүний цуу алдар түгэн өнгөрснийг харуулах цорын ганц гэрч Эрдэнэ зуу хийд л үлджээ. Зуу гэдэг нь сүм хийдийн цогц, Эрдэнэ гэдэг нь Баялаг, Баяр, хонгор, хайрт гэсэн утгатай юм.

Хотын музейд зочилсноор Монголын түүх, соёлд эргэн автах боломжийг олгох бөгөөд энэхүү оюуны өргөө болсон музейд хотын үлгэр загвар байрладаг. Түүнчлэн үзмэрийн ихэнх нь бүс нутгаас олдсон археологийн зүйлс болно.

 Бидний газрын зургийн систем: 47°11’43”N  102°50’21”E 


Эрдэнэ зуу хийд

Тус хийд Монголд Бурхны шашин нэвтэрснийг бэлгэддэг. Бурхны шашин Түрэгийн (VI-VIII-р зууны) үеэс Монголд байсан хэдий ч Хубилай хааны үед л 1260 онд төрийн шашин болж, гагцхүү язгууртан ноёдын хүрээнд үйлчилж байжээ. Бурхны шашин 1570-аад он буюу Алтан хааны үед жинхэнэ утгаараа дэлгэрч, нөлөөлж, хүмүүсийг бурхны шашинд итгүүлэх, шашинд олноор нь оруулах, бөө, удганыг шахан зайлуулах, бөө мөргөлийн газруудыг үгүй хийх ажил хийгджээ.

Алтан хаан 1578 онд дайтаж байсан Төвдийн шашны тэргүүн Содномжамцтай уулзан, бурхны шашинд орохдоо түүнд “Цэцэн мэргэний Далай” буюу Далай лам (III-р ) цолыг хүртээсэн байдаг. Түүнээс өмнөх хоёр тэргүүнд ч энэ цолыг өгчээ. Энэ үеэс хойш хоёр орны хооронд найрсаг харилцаа эхэлжээ. IV-р Далай ламаар монгол хүн тодорсон нь эхний хоёроосоо ялгаатай байсан бөгөөд Богд Гэгээнтний хойд дүр бүгдээрээ Төвдөөс тодрохоор болжээ. Өнөөдөр ч гэсэн хоёр ард түмний хоорондын гүн харилцааг харж болно. Далай лам сүүлийн 10 жилийн хугацаанд 4-өөс доошгүй удаа Монголд айлчилж ирсэн бөгөөд ирэх бүрдээ Монголчуудыг халуун дотноор хүлээж авдагт талархдаг. Үүнээс гадна Төвдүүд Монголд шашин шүтлэгийг сэргээхэд тохиолдож байгаа өнөөгийн бэрхшээлийг даван туулахад тусалж байна. Дундаж болон номтой лам нарын ихэнх нь хэлмэгдүүлэлтэд өртөөд, өнөөгийн их, бага чадалтай лам нар төвд судар ном уншихдаа бэрхшээлтэй тулгараад байгаа юм.Төвд, Балба, Энэтхэг болон барууны бусад орнуудтай лам, шашны сургаалын багш нарын хооронд солилцоо хийж байна.

Эрдэнэ зуу хийдийн тухай яриандаа эргэж орвол Далай лам, Автай хан хоёр уулзсаны дараа түүнийг барих асуудал шийдэгдсэн юм. Далай лам олон тооны танка зураг бэлэглэсэн байдаг. 1586 оноос Баруун, зүүн, гол зуу хийдүүдийг барьж эхэлжээ.

Хийдийн план зураг, ерөнхий шинж чанар

Эрдэнэ зуу хийдийн онцлог нь түүнийг уран барилгын олон янзын хэв маягаар барьсанд оршдог. Энэ нь нэгдүгээрт XVI-аас XIX-р зуун хүртэл удаан хугацаанд баригдсан, хоёрдугаарт олон удаа сүйтгэж, галдан шатааж, дахин сэргээхдээ урлахуйн олон төрлийг нэмж оруулсных юм. Уг хийдийг ажиглавал цэвэр Монгол маягийн план шийдэл, Хятад уран барилга давамгайлсан сүм музей, болон шашныхаа үйл ажиллагааг энэ цагт явуулж буй цорын ганц Лавран сүмийн Төвд уран барилгын хэв маягуудын ялгааг харах боломжтой.

Эрдэнэ зуу хийд доторх газар зохион байгуулалт гэр доторхтой ижилхэн юм. Баруун зүүн, хойд урд гэсэн хоёр тэнхлэгт хуваагддаг. Хийдийн баруун жигүүр бол хамгийн чухал хэсэг бөгөөд эр хүн, нийгмийн амьдрал, харин зүүн жигүүр нь эмэгтэй хүн, өдөр тутмын амьдралд зориулагддаг. Баруун, Зүүн, Гол гурван зууг баруун жигүүрт, Богд Гэгээнтний анхны ордон Лавранг зүүн жигүүрт байршуулсан байдаг. Хойд тал хамгийн хүндэтгэлтэй, бурхан шүтээнээ залдаг, настангууд сууж, амарч тухлах хоймор байдаг бол урд талд хар ажил хийх газар, жижиг лам нар суудаг. Тиймээс Эрдэнэ зуугийн сүм хийдүүд хойд хэсэгтээ байдаг бол өмнө хэсэгт нь урьд өмнө нь ариун нуур, хотын язгууртнуудын жил бүрийн хуралдайд зориулж Автай сайн хааны үед 1658 онд бариулсан хүндэтгэлийн гэр байсан байна. Харин гол төвд тулганы оронд Алтан суварга босгожээ.

Эрдэнэ зуу хийдийн цогцолбор эртний Хархорин хотыг 10 дахин багасгасантай тэнцэх 400х400 м2 ханаар хүрээлэгддэг. 4 талдаа 4 хаалгатай бөгөөд энэ нь Киданчуудын хот хэрэмнээс санаа авсан, анхны зориулалт нь харуулын цамхаг байсныг сануулдаг. Хэрмийн хананд 108 суварга байгуулсан байдаг. Энэ тоо ариун гэдгээрээ алдартайгаас гадна Бурхан багшийг бэлгэддэг. Лам нарын эрхний тоо 108 байдаг. 1734-1804 оны хооронд босгосон эдгээр суваргын нэлээд хэдэд нь лам нарын занданшуулсан цогцос бий.

Сүм хийдийн цогцолборыг барихад ямар ч хадаас ороогүй бөгөөд хаалга нь нарны гэрэл, анд нөхдөө урин залахаар өмнө зүг рүү харсан байдаг.

Та бидний одоо харж байгаа хийд бол урьдын Эрдэнэ зуугийн сүүдэр төдий юм. XX-р зууны эхээр энэ цогцолбор шашны 100-аад сүм хийд, 300-аад айл, сүм хийдэд амьдарч байсан 1000-аад ламтай Монголын хамгийн хүчирхэг том хийд байсан юм. Эрдэнэ зуу 30-аад оны Сталины хэлмэгдүүлэлтэд бусад сүм дуганы адил өртөж, сүм хийдүүдээ нураалгаж, лам нар нь хороогдон цөлөгдөж, 1965 он хүртэл хаагдаад хожим нь музейн статустай нээгдэж, 90-ээд онд шашныхаа үйл ажиллагаа дахин явуулж эхэлжээ.

Өнөөдөр 30 гаруй лам хувраг шашны ном үзэхийнхээ зэрэгцээ музейн үйл ажиллагааг давхар явуулдаг бөгөөд жуулчид хийдийн ач холбогдол, лам хуврагуудын номын төвлөрөлд саад болдог , хүсээгүй байхад гэрэл зураг авдаг, Лаврангийн 2-р давхрыг зочид үзэх боломжгүй, сүм хийдэд байгаа бүтээлүүд зулын тортгоос болж муухай болох зэрэг хүндрэлүүд гардаг байна.

Байршил

Эрдэнэ зуу хийдийг энд барихаар сонгосон нь санамсаргүйн хэрэг биш ээ. Энэ газар бол бүхэл бүтэн нэг ард түмний түүхийн том гэрч мөн юм. Эрт дээр цагаас Орхоны хөндий Хүннү, Жужан, Түрэг, Уйгар зэрэг Монголын эзэнт гүрний төв байсан. Өмнөх үеийнхээ дурсгал буган чулуун хөшөө, хадны сүг зураг, хиргисүүр, хүн чулуу, булш, булшны хөшөө зэргийг үзэмжит байгальдаа хадгалан үлдсэн болохоор хүн төрөлхтний дэлхийн өвд бүртгэгдсэн юм.

 Бидний газрын зургийн систем: 47°12’06”N  102°50’35”E


Домогт Орхоны хөндийд морь унах

Та Баян Түрүүны баян бүрдэнд дэлхийн хамгийн шилдэг адуучдаар газарчлуулан морь унаарай. Боломжоороо морио алхуулж эсвэл давхиулан Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн хөлөг сайхан морьдыг таньж мэдээрэй. Ард түмэн тэдний алдрыг магтан дуулж, үндэсний хөгжмийн зэмсэг морин толгойт хуурын аялгуу тал нутагт салхи татуулан давхих морьдын хэмнэлт хөдөлгөөнийг уянгалуулан тоглоно. Адууны нас, өнгө зүсийг ялган заасан олон төрлийн нэрийг сурах нь өөр хэл сурахаас ялгаагүй хэрэг болдог. Монголчууд морио унаад явахдаа францчууд шиг “хүүгэх биш харинчүүгэж хэлдэг ба өргөн дөрөөн дээрээ гишгэн босож, зогсоогоороо унадаг.

Морио жолоодохдоо гагцхүү цулбуур төдийгүй эмээл дээр тэнцвэртэй суугаа биеийнхээ жинг ашигладаг. Та хөлгийнхөө туурайд элс татуулан элсэн манхнаар өгсөн, уруудан зугаалаарай.Та унага хөхүүлж, гүү саах цагаар зэлэн дээр цугласан адуун сүрэг өргөн уудам тал нутагтаа чамин дэглэсэн бүжиг мэт эрх чөлөөтэй давхихыг хараарай.


Шанхийн хийд

1646 онд 11 настай Анхдугаар Богд Занабазарын удирдлага дор байгуулагдсан Шанхийн хийд 1787 онд өдгөө байгаа газраа суурьших хүртлээ нүүдэллэж иржээ. Бидний мэдэж байгаагаар анх байгуулагдсанаасаа хойш 1885 он хүртэл нийтдээ 23 сүм, дацанг барьж байгуулсан байна. “Баруун Хийд” нь 2000 он хүртэл лам хувраг, шашны олон сургуультай том хийд байсан бөгөөд Чингис хааны хар сүлдтэй гэдгээрээ ихээхэн алдартай байжээ.Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн дараа коммунист дэглэмийн үед 5 лам хийдийн үйл ажиллагааг нууцаар, гэрт явуулж байсан бөгөөд тэдгээрийн нэгний санаачилгаар хийдийг 1990 онд дахин нээсэн билээ. Тэр ламд хүндэтгэл үзүүлэн суварга босгосон байдаг. Одоогоор хийдэд 30 гаруй лам бий.

Хийдийн өглөөний хуралд оролцох боломжтой. Эргэн тойронд нь суурьшсан айлууд урьд цагт мөн л нүүдэлчин байжээ.

 Бидний газрын зургийн систем: 47°03’04”N  102°57’15”E


Ursa Major геоложид одон орон ажиглах

Таны дээр хамгийн үзэсгэлэнтэй шөнийн тэнгэрүүдийн нэг нь байхад судлахгүй үлдээх нь хайран биш гэж үү? Ursa Major геолож танд бүх зүйлсээр хангаж ертөнцийн хамгийн их од түгсэн тэнгэрийн дор таныг MEADE LX 200 ACF дурангаар од эрхэст хамгийн ойрхон аялна. Та хараа зүйн сүүлийн үеийн системтэй дурангаар оддыг ямар ч гажилтгүйгээр ажиглах боломжтой юм. Оддын байршил, дурангийн чиглэлийг дуранд байгаа мэдээллийн бааз, GPS-ийн 16 сувгийн тусламжтайгаар автоматаар тогтооно. Уг дуран нь маш өндөр нягтрал, нарийвчлалтайгаар одны-гэрэл зураг авах хамгийн тохиромжтой хэрэгсэл юм.

Та ододтой нэгдэх… гэсэн хүүхэд багынхаа мөрөөдлийг биелүүлэхэд бэлэн байна уу?


Тэмээн чулуутын буган чулуу болон дөрвөлжин булш

Бат-Өлзий сум, Цагаан гол хоёроос 1 км-т Тэмээн чулуу гэдэг газар 30 гаруй дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө бий. Энэ газрыг Монголын хүрэл зэвсгийн (МЭӨ 3000–900 жил) үед хамаарах буган чулуун хөшөөний нэрээр нэрлэсэн ба тэр хөшөөн дээр тэмээ хөтөлсөн хүнийг дагаж яваа хэсэг хүнийг улаан зосоор зурсан байдаг. Ойр хавийн уулнаас боржин чулууг авчирч, засаж янзлалгүй байгалиар нь хийсэн булшны чулуу, буган чулуун хөшөөний буга хийгээд бусад амьтдын дүрс нууцаа оньсого мэт хадгалсаар байна.

“Out of Nowhere” брэндийн хамт олон “Монголын түүх соёлын дурсгал ном”-ын зарим бүлгийг монгол хэлнээс англи руу орчуулсан юм. Уг номд тэмдэглэснээр судалсан 3 булшны хоёр нь тоногдсон байсан ба үлдсэн нэгээс нь хонь, үхрийн яс, IX зуунд амьдарч байсан Уйгар үндэстний хийцтэй ваарын хэлтэрхий, морины туурай олдсон ажээ.


Үүртийн тохой

Хангайн байгалийн цогцолборт газрын төлбөртэй хаалгаар ороод Орхоны хүрхрээн замаар хэдэн километр явахад Орхоны хөндий, 30-аад метрийн дор урсах Орхон голын байгалийн сайхныг харж болох Үүртийн тохой нэртэй гайхалтай сайхан газар бий.

Байгалийн сайхныг бишрэхийн зэрэгцээ “Орхонд үйлдвэрлэв” гэсэн шошготой рашаан худалдаж авахаар үүгээр өнгөрч яваа хүн бүхэн түр саатан зогсдог юм.

 Бидний газрын зургийн систем: 46°53’25”N  102°24’37”E


Орхоны хүрхрээ

Бат-Өлзий сумаас зүүн хойш 28 км газарт Улаан гол Орхон голд цутгах хэсэгт Орхоны хүрхрээ буюу улаан цутгалан урсдаг. 10 м-ийн өргөнтэй, 20 м-ийн өндрөөс урсах энэ хүрхрээ эрдсээр нэн баялаг юм. Орхоны хүрхрээ Хангайн нуруунаас эх авч Хархорин хүртэл 130 гаруй километр газар галт уулын чулуулаг дундуур урсдаг байна.

 Бидний газрын зургийн систем: 46°47’15”N  101°57’36”E


Төвхөн хийд

Өндөр гэгээн Занабазарын эргэл мөргөлийн мөрөөр

Өндөр Шивээрийн (зарим эх сурвалжуудад Өвөөт) оройд газрын түвшнээс 2312 м өндөрт байрлах Төвхөн хийд хорь орчим метрийн өндөртэй 14 жижиг дугантай. Анхдугаар Богд Гэгээн Занабазар (шашин, төрийн тэргүүн) уг хийдийн байршлыг 1648 онд тогтоож, 1651 оноос эхлэн бясалгал хийж байжээ. Харин 1654 онд 19 настайдаа хийдийг бариулж эхэлсэн байдаг. Энэ газрыг “Аз жаргалын орон” гэж нэрлэдэг.

Занабазар Төвхөн хийдэд 30 гаруй жил амьдарч, бүтээлээ туурвиж, бясалгасан юм. Шашин, оюуны хийгээд урлагийн томоохон үйл ажиллагааг явуулж, гайхамшигт бүтээлүүдийнхээ ихэнхийг энд урлан туурвисан байдгийн нэгэн жишээ нь 1680-аад оны Соёмбо бичиг юм.

Энд даяан хийх агуй, хийд гэх мэт мөргөлийн олон газар байдгийн нэг нь Занабазарын гутлын мөртэй хад юм. Олон агуйн нэгийг “Эхийн умай хад” гэж нэрлэдэг. Агуйн нарийхан амсраар мөлхөж ороод, мухарт нь тулж очоод эргэж толгойгоороо гарах нь эхээс дахин төрж, алдаа нүглээ ариусгахыг бэлгэддэг. Харин Төвхөний орой дээрх овоон дээр эмэгтэйчүүд гарах хориотой.

Төвхөн хийд 1971 онд аймгийн, 1992 онд улсын дархан цаазат газар болсон. Энэ үеэс хойш энд онцгой олон арга хэмжээг зохион явуулжээ. Төвхөн хийд 1994 онд Дээрхийн Гэгээн Далай багшийн айлчлалын дараагаар олны анхаарлыг ихээхэн татаж, 1996 онд UNESCO–гийн хүн төрөлхтний Дэлхийн Өвд бүртгүүлсэн билээ. 2001 онд улсын төсвөөр засвар хийж, Гандан хийдийн Идгаачойнзэнлин дацантай хамтын ажиллагаатай болжээ.

 Бидний газрын зургийн систем: 47°00’46”N  102°15’25”E